DE WANKELE REDE
   
Zelfs als de westerse cultuur is gegrondvest op de rede, dan nog vraagt het geen brevet om in te zien dat ook de overgewaardeerde westerse cultuur verzadigd is van uitingen van redeloosheid. Ja, zelfs als we alle import en niet westerse culturen eruit zouden gooien, zelfs als geen enkel excuus meer resteert, dan nog is het de redeloosheid die in hoge mate regeert.
    
Vergelijk het met die ene procent van de mensheid die steelt en plundert zodra het een kans ziet. Een minieme minderheid die verantwoordelijk is voor het slot op elke deur.
Elementen van groot of klein crimineel gevaar die loeren op ons veilige bestaan, liggen in de praktijk onder voortdurend mediatoezicht. Angst verkoopt. Iedere categorie waarbij de statistiek uit de rails loopt, van voetbalsupporter tot groepen buitenlanders, wordt vanzelf met de gemeten risico's geassocieerd. Ook al tonen individuele leden van een bij-naam-genoemde risicogroep in meerderheid nog zulk goed burgerschap, voor de kille lijnen van de statistiek maakt dat niets uit. Hetzelfde gaat op voor beeldvorming. Negatieve beeldvorming overheerst.

Volwassen worden lijkt soms meer op een proces van stalen en afstompen, dan van leren en communiceren. Zonder een scherp instinct voor de dierlijke kant van het gedomesticeerde menswezen lijkt de mens kansloos, als men tenminste niet door zijn milieu beschermd wordt.
   
Met deze pijnlijk vergaarde kennis op zak bleef de rede voor mij niettemin schijnen als een zon die alles verlicht. Een bron waarmee elke waarheid kan worden blootgelegd, ook die van de mensen en hun complexe relaties — zolang er tenminste op die rede een beroep wordt gedaan.
     
                            — Spirituele val —
    
Natuurlijk was ik mij ook bewust van de valkuilen van de geest. Het sluipende opportunisme waarmee zelfs de rede voor geraffineerde doeleinden kan worden ingezet.
Maar dat verontrustte mij niet in het minst, want zoals waarheid nimmer als ding valt te duiden, omdat zij moment is en zonder kop of staart, zo geldt dat ook voor wat ernaar verwijst. Door de rede te misbruiken is degene die misbruikt direct al redeloos. Zelfs dan blijft de rede aanwezig als een constante beschikbaarheid om alsnog het wezenlijke te onthullen.

DE ONMACHT VAN DE REDE

Zowel waarheid als de rede die ernaar verwijst zijn onbewijsbaar, in de zin dat wat men waarheid of rede noemt niet substantieel is. Zelfs wetenschap steunt op grondstellingen die slechts aanvaard en niet bewezen kunnen worden. Elk fenomeen dat zijn geheimen na het nodige wetenschappelijk onderzoek heeft moeten prijsgeven, is slechts voorzien van een theoretische spiegel van de werkelijkheid. De werkelijkheid herschept zich telkens, maar blijft zelf ongrijpbaar.

Men noemt een goed redenaar iemand die met talent zijn woorden kiest. Maar de rede zelf is vormgevoel. Een prikkel, of liever, een toestand van de geest van waaruit woorden hun weg naar waarheid proberen te vinden. Een onvoltooid streven naar bewustwording van iets waarvan men denkt dat één verklaring de te duiden werkelijkheid het best benadert. Waarheidsvinding is vooral een kwestie van intentie. De wil om te kennen en te zijn.
En dat terwijl de 'samengestelde waarheid' waarmee men doorgaans het gelijk hoopt aan te tonen, alleen door aanpassing en strategie kan worden bekrachtigd. Hoe valt bij die puzzel de aanvankelijke integriteit intact te houden?
     
   — 9/11: schoolvoorbeeld van massamanipulatie —
    
De gebeurtenissen op 11 september brachten mij uiteindelijk op de 'Onmacht van de Rede'. Het aan de kaak stellen van de aanvalslezing, die met zoveel succes in het collectieve geheugen van een groot deel van de mensheid werd gegrift, is niet nodig aan de hand van een enkel voorbeeld. De hoeveelheid argumenten is eindeloos, van welke kant men het onderwerp ook benadert. Aanwijzingen die de officiële lezing onder druk zetten stapelen steeds hoger op.
     
De enige reden dat het doorprikken van valse beeldvorming en manipulatie niet op grote schaal plaatsvond, is dat een representatieve afspiegeling van de beschikbare informatie nooit heeft plaatsgevonden.

De mainstream nieuwsverlaggeving, heeft een corporatief falen zichtbaar gemaakt dat eindeloos riskanter is dan vele nine/elevens bij elkaar. In wezen toont 9/11 aan dat vrije pers een louter holle frase is en dat regeringen maar tot op beperkte hoogte worden gecontroleerd.

In het jargon van de Amerikaanse regering waren kritische vragen niet alleen onpatriotisch, de gedachte eraan was verwerpelijk en zelfs gevaarlijk.

De daders van 9/11 stonden zozeer symbool voor vernietiging en trauma door het verlies van veiligheid op eigen bodem, dat demonisering simpel was. Adverteerders en een aanzienlijk deel van het Amerikaanse publiek werden bij de minst kritische geluiden al op de kast gejaagd. Zelfs gevierde en als progressief bekend staande columnisten als William Safire van de New York Times sloegen, geheel in harmonie met de oorlogsretoriek van het Witte Huis, de oorlogstrom.

Regeringsofficials en beleidsmakers deden er graag een schepje bovenop. Hun uitspraken werden door nieuwsredacties 'betrouwbaarder' (lees: veiliger) geacht dan de kritische kanttekening van menige deskundige in het veld. Voor regeringstrouwe verslaggevers gingen overal deuren open, die voor critici gesloten bleven.


Meer: PBS-documentaire Buying the War
Ook: Pers VS onder vuur genomen, NRC

Afwijkende standpunten van critici, waaronder harde argumenten en bewijzen, vallen plotseling onder het domein van de opinie. Onwelgevallige boodschappers worden radicaal genoemd of complotdenkers.

Waar is de rede en hoe vinden we haar terug? Hoe herscheppen we de voorwaarden waarin de rede opnieuw tot leven komt? De rede van enkelingen kan krachtig zijn, maar zonder ruime weerklank blijven dat geïsoleerde vlammen zonder haard.
    
Mijn harde les was de onjuiste en wellicht naïeve overtuiging dat de waarheidsminnende rede zichzelf genereert, alsof het een ding in zichzelf is. Iets dat als een laser kan worden geprojecteerd om zich vervolgens uit te breiden. Uitdrukkelijk blijkt dat niet het geval. Met een blind vertrouwen op de rede veronderstelde ik dat ieder daarmee te overtuigen was. Maar blindheid leidt natuurlijk altijd tot teleurstelling, dat geldt ook met toepassing op de rede zelf.
    
              — Politieke verantwoordelijkheid —
    
Als instrument om de ondefinieerbare werkelijkheid te verbinden met de interpreteerbare wereld van vorm, heeft de rede garanties nodig.
Op collectieve schaal moet eerst de vrijheid van discussie op het hoogste podium van besluitvorming verzekerd zijn, de plek waar mensen zich vertegenwoordigd weten. Dat is de plek waar het parlement zetelt, de volksvertegenwoordiging.

Volksvertegenwoordigers behoren de regering te controleren zoals dit systeem principieel bedoeld is, op persoonlijke titel en met gewetensvolle afweging. Wat nu gebeurt is dat een meerderheid van het parlement (de coalitiepartijen) met de regering onder één hoedje speelt. Bindende afspraken over tal van onderwerpen en beleidsterreinen worden al tijdens besprekingen in de formatie beklonken.
      
Hoe kan men de kiezer nog recht in de ogen kijken, wanneer het grondprincipe van elkaar controlerende machten zo wordt afzwakt dat partijbelang domineert boven de morele afweging van afzonderlijke leden van de volksvertegenwoordiging? Wie draagt er dan nog werkelijke verantwoordelijkheid of staat ergens voor?
  
— Gewetensvolle afweging boven concensusdenken —
    
Wanneer beleidsmakers op het hoogste politieke podium niet langer zijn aangesloten op wat er in een samenleving leeft, ontstaat in die samenleving onrust en wantrouwen.
Niet de getalsmeerderheid van de Kamer, maar de meerderheid in de coalitie bepaalt tegenwoordig de effectieve ruimte voor het debat. Belangrijke en vooral omstreden beslissingen worden afgedwongen in de achterkamers waar partijpolitieke strategen de dienst uitmaken. Moeilijk bespreekbare zaken die door het partijstrategisch concensusdenken buiten schot blijven, helpen vervolgens iedere populist te scoren met politiek taboe en wantrouwen.
Denk bijvoorbeeld aan de kwestie Irak, die in de Islamitische wereld al zoveel haat en onrust heeft veroorzaakt. Zolang dit soort discussie niet op het scherp van de snede in de Kamer kan worden gevoerd, blijven populisten inspelen op onwetendheid en onvrede die ontstaat doordat groepen mensen onvoldoende geïnformeerd zijn.